|
1.11. Büyük Mağazalar Kanun Tasarısı Hakkında Görüşlerimiz
Şube Adına Hazırlayanlar: Dr. Hülya YAKAR, Dr. P. Pınar ÖZDEN
Ülkemizde son dönemlerde yeniden yapılanma sürecine giren, bugüne dek duyulan rahatsızlıkları ve olumsuz gelişmeleri önlemek amacıyla önemli yasaların değişen koşullara uyumunu sağlamak adına yeniden çalışılması , hazırlanması oldukça olumlu bir yaklaşımdır.
Bu kapsamda hazırlanan “Büyük Mağazalar” yasa tasarısı da ülkemiz açısından önemli ve gerekli bir yasa tasarısıdır. Ancak yasa tasarısı bu haliyle son derece dar kapsamlı ve istenilen amaca ulaşılmasında gerek tanımlamalar, gerekse içerik bakımından yetersiz kalmaktadır.
Yasa tasarısı “büyük mağazalar” ı temel olarak yerleşmelerde yer alış biçimleri açısından
kriterlerine göre bir sınıflama yapmaya çalışarak tanımlamaktadır.
Oysa ki “Büyük mağazalar” kavramı bu kriterler dışında malın gıda, giyim, kahverengi eşya, beyaz eşya, tıbbı malzemeler, vb. gibi çeşitli alt sektörlere göre ve bu alt sektörel farklılıklardan kaynaklanan, alansal büyüklük, satış alanı büyüklüğü, mimari biçim, yapı yüksekliği değişmektedir. Yine niteliksel ve niceliksel bu farklılıklar kent içinde farklı konumlanmalarına neden olmaktadır.
Bu nedenle ”Büyük Mağaza”ların konumunu tasarının 5. maddesi tanımlamakta yine yetersiz kalmakta ve a, b,c,d, şıklarındaki açıklamalar dikkate alınır İfadesi ile son bularak, farklı yorumlamalara neden olabilmektedir.
Örneğin; yasa tasarısının tanımlar bölümünde d,e, şıkları şehir yerleşim merkezi, şehir yerleşim merkezi dışı kavramlarını tanımlamada özellikle metropoliten kentler, büyük şehirler için yetersiz ve anlamsız kalmaktadır.
Bunların dışında otopark mecburiyeti ile ilgili 8. madde yerleşim merkezlerinde satış alanlarının toplamının en az yarısına , merkez dışında ise toplam alanın tamamına “ dışında ise toplam alanın tamamına tekabül edecek ücretsiz açık yada kapalı otopark alanı düzenlemek zorundadır ifadesiyle büyük mağazalar” ‘ın yerleşim merkezlerinde yer seçmesini yasa amacı çelişerek teşvik etmektedir.
Yine yasanın istisnalar bölümü olan 9. maddesinin d şıkında, ürettikleri mamülleri doğrudan halka satmak kaydıyla 1000 m2.yi aşmayan fabrika satış mağazalarının kuruluş izni almak zorunda olmamaları ve yine açık olarak tanımlanmamaları ve izin almamalarının gerekliliğinin net açıklanmaması yasanın amacı ile örtüşmemektedir.
Büyük mağazalar yasa tasarısı tek yapı ölçeğinde, noktasal bir yatırım ve noktasal bir konu olarak algılanmamalı, fizik mekana/ yerleşmeye olan etkileri tüm boyutları ile ele alınmalıdır.
Büyük Mağazaların konumları, kuruluş izinleri yasa tasarısının 5. maddesinin içerdiği açıklamalar dışında en azından içinde bulundukları yerleşmenin;
gibi daha pek çok kritere bağlı olarak saptanmalıdır ki yer seçimi kriterleri ayrıntılı olarak tartışılmalıdır. Bu bağlamda şehir planlama disiplini ve imar planları önem kazanmaktadır.
Ancak yasa tasarısında görülmektedir ki tasarı sadece bir- iki maddede;
İmar planlarında belirlenmiş ticari alanlar, Çevre düzenlemesi yönünden özgün, cümleleri ile planlara atıfta bulunmakta ve yasanın şehir planlama boyutu dışındaki; işletme biçimi, cezai müeyyeddiler, ödemeler gibi bölümlerine daha fazla önem verilmektedir.
Ayrıca özellikle ülkemizde 1990’lı yılların başından itibaren sayıları artan yerli ve yabancı sermayenin cazip yatırım araçları olarak gördüğü , kent makro formunu etkileyen ve gelişimini belirleyen, geleneksel/eski merkezlerin gelişimini, korunmasını engelleyen ve hatta köhneme sürecine girmesine olan neden olan bu çok katlı, rekreasyon, eğlence, dinlence amaçlı kullanılan, kent içinde odak noktaları oluşturan çok katlı alışveriş merkezleri ve bu alışveriş merkezleri içinde bulunan zincir “büyük mağazalar” da yasa tasarısı kapsamı içinde bulunmalıdır.
Yine yerleşim merkezleri içinde bulunan geleneksel merkezleri oluşturan esnaf ve sanatkarlar/ küçük sermaye sahipleri de bu gelişmeler yanında yeniden yapılanma sürecine girmeli ve yasa bu konuyu da kapsamalıdır.
Bu nedenle politik, ekonomik, toplumsal boyutları olan ve mekana yansımaları sanıldığından daha fazla ve kapsamlı olan bu yasa, ülke koşulları, yerleşmeler, uluslar arası gelişmeler ve ulusal gerçekler doğrultusunda kentsel gelişme dinamikleri dikkate alınarak yeniden diğer bütün aktörleri ile tartışılarak geniş kapsamlı olarak yeniden ele alınmalıdır.
1.11.b. Büyük Mağazalar Kanunu Tasarısı Hakkında Saptamalar, Eleştiriler
Şube Adına Hazırlayan: Dr. Hülya YAKAR
Tanımlarda “büyük mağaza, dört yüz metre karenin üzerinde satış alanına sahip olan, süper market, hiper market, mega market, gros market, tanzim satış mağazası ve benzeri isimler altında tüketim maddeleri ve ihtiyaç malzemelerinin toptan ve / veya perakende satışının yapıldığı iş yerleri” olarak açıklanmaktadır. Büyük mağaza tanımı içine giren alışveriş merkezleri birbirinden çok farklıdır ve ayrıntılı tanımlamaları gerektirmektedir.
Bu tabloya göre, 3-15 bin metrekare arası mağazaların “çevre düzenlemesi yönünden uygun alanlarda yer alması öngörülmektedir. Buradaki uygunluk kriteri nedir? Kim belirler?
15 bin metrekareden büyük alışveriş merkezlerinin şehir yerleşim merkezleri dışında yer alması da aynı soruyu gündeme getirmektedir.Şehrin yerleşim merkezi dışı neresidir? Büyük şehirler için bu tartışmalıdır. Tanımlarda bu konuda bir açıklama bulunmakla birlikte, büyük şehirler için bu sınırları koymak çok güçtür.
Kuruluş izni kriterleri arasına yerleşme nüfusunun yakın çevreden alışveriş amacıyla nüfus çekme potansiyelleri ve tüketim oranlarına yönelik başlıkları da eklemek gerekir. |